W progu otwartości na „inne” – Eugeniusz Toman

Prof. Tomasz Mizerkiewicz, Teresa Tomsia, Irmina Kosmala. Fot. Dawid Jung

 

 

„Kto wtajemniczy nas w trawę, w kamień, / kto najjaśniejszym snem nas omami, / kto ogień w sercach naszych rozpali, / kto ruszy góry, kto pójdzie dalej”. Poznańska poetka Teresa Tomsia pisze nie tylko wiersze, także teksty pieśni i piosenek, prozę dokumentalizowaną, eseje, szkice literackie. Jej jubileuszowy wieczór w 45-lecie twórczości rozpoczął się pieśnią Niepoznani, którą usłyszeliśmy z płyty Wielkopolska w naszych sercach w kompozycji Mariusza Matuszewskiego, zaśpiewała sopranem jego córka Marta Matuszewska z towarzyszeniem chórku męskiego. Spotkanie z czytelnikami w Bibliotece Raczyńskich i w innych ośrodkach kultury, jakie Teresa prowadziła wielokrotnie, jest dla mnie za każdym razem odkrywaniem czegoś nowego w otaczającym nas świecie, co istnieje, lecz nie zostało zgłębione i nazwane. Znamy się na co dzień, a jednak uważne spojrzenie autorki wiersza Jeśli kto usłyszy na problemy naszej wspólnej rzeczywistości, których nie zauważamy w pośpiechu zadań i wciąż nowych wyzwań, podsuwa wciąż nowe pytania o relacje między ludźmi, o wzajemny szacunek, pamięć, wierność, poczucie tożsamości. Niektóre wersy stają się przypomnieniem kodeksu wartości, jakimi powinniśmy się kierować i wskazują, co zagubiliśmy w drodze – jak w jej wierszu zamieszczonym ostatnio na łamach „Kuźni Literackiej” (Belka na ramieniu):

 

Spotkajmy się znów pod adresem

godnego imienia, w progu otwartości

na inne, na więcej dobra niż przeczuwamy,

że jest – na wszystko, czego nie mogliśmy

poznać, choć krążyliśmy w pobliżu, 

jednak ton rozmowy pozostaje przyjazny

i przyglądamy się sobie bez uprzedzenia,

z uwagą – światło dnia przychodzi nam

z pomocą, abyśmy zdołali przebyć drogę

niepoznaną i usłyszeć głos wiary

w możliwość wzajemnego zrozumienia. 

 

Od lewej: Eugeniusz Toman, przemawia prof. Wiesław Zwierzycki, po prawej dr Ireneusz Staroń
Fot. Tomasz Proć

 

Z przesłaniem rozmowy w tonie dialogu zwróciła się do nas poetka w 45-lecie swojego debiutu tomikiem Czarne wino (Wydawnictwo Poznańskie 1981). I można było zauważyć, że głos autorki Skażonej bieli (2004), W znikającym ogrodzie (2023) czy omawianej 13 kwietnia 2026 roku książki poetyckiej Chłodne strugi (2025) jest słuchany z uwagą przez osobowości różnych środowisk. Wśród publiczności jubileuszowego wieczoru byli artyści i pracownicy naukowi kilku uczelni: prof. Wiesław Zwierzycki z Politechniki Poznańskiej, prof. Mirosława Kaczmarek z Uniwersytetu Ekonomicznego, a z Uniwersytetu Artystycznego – prof. Jakub Żmidziński, Piotr Grzywacz, filmowiec Igor Zieliński, rzeźbiarz Szymon Zwoliński oraz pisarze: Jerzy Grupiński, Dawid Jung, Elżbieta Juszczak, Sławomira Sobkowska-Marczyńska, Sławomir Krzyśka, Łucja Dudzińska, Andrzej Wilowski, Igor Frender, Krzysztof Grzechowiak, Waldemar Mystkowski i dziennikarka radiowa Grażyna Wrońska. Przybyły także polonistki, germanistki, nauczycielki historii, które znają twórczość Teresy i cenią wątek pamięci w jej utworach: Zdzisława Cichowska, Halina Neumann, Aleksandra Dymska, Maria Wójciak, Bernadeta Sturzbecher. Malarka Joanna Bobrzyk obdarowała autorkę nowym obrazem w kształcie rozety. Bibliotekę Raczyńskich reprezentowała dr Alicja Przybyszewska.

 

T. Tomsia i E. Toman, 13 IV 2026. Fot. Piotr Grzywacz

 

Główną bohaterką wieczoru była Teresa, jej nowe poematy i ekfrazy, które powstają dzięki pamięci i wyobraźni, a towarzyszyli jej w rozmowie prof. Tomasz Mizerkiewicz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i pisarka Irmina Kosmala redaktor naczelna gnieźnieńskiego pisma internetowego „Kuźnia Literacka”. Wśród darów, jakie autorka otrzymała od przyjaciół i czytelników, wyróżniała się laudacja Dawida Junga, redaktora i wydawcy „Zeszytów Poetyckich” z Gniezna, który nazwał język jej wierszy „miejscem odpowiedzialności”. Czytamy, że Teresa Tomsia pisze poezję dialogu rozwijającego się w napięciu między tym, co osobiste, a tym, co zapisane jako świadectwo i portret zbiorowy pokolenia: „Ważnym wymiarem tej poezji jest relacja z tradycją – nie polega ona tylko na przywoływaniu, lecz na dyskretnym wpisywaniu się w jej ciągłość”.

 

Laudacja od poety Dawida Junga. Fot. Tomasz Proć

 

Autorka mówiła o „mistrzyni codzienności”, jaką była jej matka Zofia, która w młodości przeżyła zsyłkę na Sybir, a także o „mistrzyni poezji refleksyjnej”, którą jest dla niej twórczość i osobowość Julii Hartwig. Na wystawie wyłożonych w gablotach książek i publikacji prasowych widzimy zaprzyjaźnione poetki dwu pokoleń trzymające się serdecznie pod ramię. Wspominaliśmy także poetów, którzy odeszli: Jerzego Kaczmarka, Sławomira Kuczkowskiego, Lecha Jakóba i Andrzeja Sikorskiego, cytaty ich wierszy i przypomniane postacie odnajdujemy w strofach tomiku Chłodne strugi. Na uroczysty wieczór przybyli goście spoza Poznania – dr Paulina Karpeta z Instytutu Książki z Krakowa i dr Ireneusz Staroń z Wrocławia, literaturoznawca, który w imieniu Kapituły Nagrody Literackiej Czterech Kolumn ogłosił, że poetka i eseistka Teresa Tomsia została laureatką tegorocznej edycji – wręczenie nagrody nastąpi w Klubie Literatury i Muzyki we Wrocławiu 19 IX tego roku. Laureatami z poprzednich lat byli m.in. Krystyna Miłobędzka, Piotr Matywiecki, Krzysztof Koehler, Maciej Melecki, Joanna Mueller, Barbara Gruszka-Zych, Jan Polkowski, Krzysztof Kuczkowski.

 

Joanna Bobrzyk i Mariusz Matuszewski. Fot. Eugeniusz Toman

 

Wszechstronny kompozytor Mariusz Matuszewski przy fortepianie i jego czułe wykonanie Ballady o poetach poruszyło słuchaczy, podobnie jak piosenka Jeszcze kiedyś skrzydła mi urosną, którą zaśpiewała Anna Zwierzycka z dawnego repertuaru Klubu Piosenki Literackiej „Szary Orfeusz”, przypominając aurę wieczorów w Café Głos. Uczestnicy powtarzali, że refleksyjna poezja Teresy Tomsi wspiera i daje nadzieję, pobudza do zadawania pytań o sens istnienia i relacje, że jest trudem podjętym dla zrozumienia „innego”, otwarta na drugiego człowieka. Niech nam towarzyszy puenta liryku Modrzew: „Wiersz nie jest spowiednikiem, / lecz kiedy powierzasz mu sprawy / trudne i najgorsze, płacze z tobą, / współodczuwa, pojmując, co / chcesz w sobie zmienić / i próbuje pomóc – // bierze kamień, / toczy go z tobą / pod górę”.

 

--------------------------------------------------------------------------

Eugeniusz Toman – lotnik, dziennikarz, autor prozy: Podniebni żołnierze (2015), Boski Order (2020), Śmiercionośne skrzydła (2020), Alarm pod gwiazdami (2021), Odlecieli z „Gniazda Orląt” (2025), Orle miasto (2026) oraz tomiku wierszy Samotny lot (2020). Jego wiersze znajdują się w almanachu polsko-ukraińskim Czas pojąć ten świat – czas ukoić ból (2024). Publikował na łamach kołobrzeskiej „Latarni Morskiej”, gnieźnieńskiej „Kuźni Literackiej”, poznańskiego „Protokołu Kulturalnego”, paryskiego portalu pallotynów „Recogito”. Współpracował z Teresą Tomsią i Mariuszem Matuszewskim w Klubie Piosenki Literackiej „Szary Orfeusz”. Mieszka w Poznaniu.