Teresa Tomsia, Elżbieta Sokołowska, Michael i Marek Wittbrotowie.
Dom Bretanii w Poznaniu (2000) © Eugeniusz Toman
Fotografia patrzy: błękit i przepaść tej chwili / w lustrzanych odbłyskach, / w wyciągniętej w przestwór dłoni. / Wieczność unieruchomiona. / Żal niepowrotu.
Teresa Tomsia, Mgnienie
Przypominając wystawę Marka i Michaela Wittbrotów „Ślady – Spuren”* zaprezentowaną w poznańskim Domu Bretanii wiosną 2000 roku, oglądam zdjęcie odnalezione w albumie, gdy dwaj bracia zajmujący się fotografią artystyczną prezentują odmienne spojrzenia na ujęty w obiektywie obraz. Dyskretna obserwacja – twarzy, kameralnych spotkań ludzi, zabytków architektury z dawnych wieków, samotności człowieka w nadmorskim pejzażu – charakteryzuje ujęcia starszego z braci, pallotyna Marka z paryskiego domu przy rue Surcouf. Inaczej widzi rzeczywistość Michael, student na stałe egzystujący wówczas z matką w Bremie, jego spojrzenie wychwytuje błyski światła w ciemnej ulicy i zderzenie jasności z cieniem. Marek skupia się na pejzażach, budowlach i ludziach w ich codziennej egzystencji wpisanej w pejzaż miasta, natomiast Michael szuka detalu, kontrastu światła i ciemności, bo – jak podkreśla – dostępne są tylko ślady, błyski na wodzie, cienie.
Bracia często wspólnie podróżowali, zwiedzając zaułki miast i miasteczek Europy. Obaj powtarzali, że fotografia ukazuje odrębność każdej rzeczy w świecie, jej miejsce pośród innych rzeczy i ich wzajemny wpływ na siebie. Obecność oglądającego ma być dyskretna, ukryta, lecz liczy się to, co dzieje się pomiędzy patrzącym a niewyrażalnym, tajemnica uważnego spojrzenia, uczucie ofiarowane tej chwili. Żadna rzeczywistość nie jest bardziej ani mniej podatna na upływający czas, rozpadanie się materii, poglądów, idei, relacji między ludźmi – sztuka ujawnia to najskuteczniej i właśnie o tym mówią nam chwile zatrzymane w kadrze. Fotografia przenosi nas poza przestrzeń, jaką dostrzegamy, wyobraźnia patrzącego dopełnia spojrzenie fotografa, jest jak sekretna rozmowa.
Podczas dalekich podróży Marek i Michael zatrzymywali się przez kilka lat na krótko w Poznaniu, by nabrać sił do dalszej wędrówki. Podczas jednej z wizyt otrzymałam w podarunku pióro firmy Parker z przesłaniem, „żebym pisała mądre i piękne wiersze”. Wsłuchiwałam się w ich uwagi o sztuce patrzenia, zbierałam skrzętnie w pamięci i zapisywałam w „szarym notatniku”. Wkładałam też między wersy, tkałam z nich marginesy esejów, żeby nic nie przepadło z tego, co wtedy zostało nam darowane. Gdy przypominam tamte zagubione godziny, ożywają cienie dawnych chwil. W skupieniu celebruję fragment minionego czasu, wpatruję się z sentymentem w kilka ujęć naszych postaci uchwyconych w rozmowie, w ruchu, jakie pozostały na pamiątkę krytycznego na nas spojrzenia. Liryki opowiadają w swoim języku historie spotkań, łącząc zdarzenia z wyobrażeniami. W metaforycznych obrazach ujawniają rozmowy i (prze)milczenia, tajemne nadzieje nienasyconych wrażeniami podróżników, jakimi wszyscy jesteśmy we własnych i cudzych oczach, obecni na mgnienie:
„Brema ma róże! I kolce: przekwitły rododendrony, / gasną liście, wzbiera żal, zielony staw / patrzy nam w oczy nieprzytomnie. / Fala zdarzeń mierzona przypływem Północnego Morza / zagarnia i pochłania, / chwyta za gardło – / unosi i ocala” (Chwila we wrześniu).
„Wersy nie niosą pociechy, bywają jedynie świadkami zdarzeń – / Słowo, nawet ono nie zawsze daje otuchę/ Uporczywie czepiam się nadziei, że coś, co było żywotne tak długo, / ma prawo pozostać z nami na dłużej” (Jest takie miejsce).
*Wystawa fotografii Marka Wittbrota i jego brata Michaela „Ślady – Spuren” pokazująca obrazy przemian w starej i nowej Europie prezentowana była w galeriach i ośrodkach kultury w Paryżu, Łodzi, Poznaniu, Pniewach i in.
-----------------------------------------------------------------
Teresa Tomsia – poetka, eseistka, animatorka kultury, autorka prozy dokumentalizowanej. Wydała tomiki wierszy, m.in. Gdyby to było proste (2015), W znikającym ogrodzie (2023), Chłodne strugi (2025), W jasności otwartego zdania (2026) oraz szkice literackie Rzeczywiste i wyobrażone (2013); Niedosyt poznawania (2018). Publikowała na łamach „W drodze”, „Naszej Rodziny”, „Tygla Kultury”, „Toposu”, „Frazy”, „Twórczości”, w pismach internetowych „Recogito”, „Latarnia Morska”, „Księga Przyjaciół”, „Kuźnia Literacka”. Mieszka w Poznaniu.