Obrazy z pleneru w hołdzie dla malarstwa Józefa Czapskiego © T. Tomsia
Józef Czapski (1896-1993) wciąż inspiruje słowem i obrazem, zaciekawia życiorysem, postawą obywatelską i twórczymi dokonaniami. Był człowiekiem wyjątkowym – artystą i świadkiem przemian epoki, malował, pisał, kontemplował sztukę tworzenia, nie poddawał się przemijaniu i nie ustawał w poszukiwaniu nowych form wyrazu artystycznego. Jego dzienniki i wspomnienia oraz korespondencja poszerzają wiedzę o ideach, poglądach, obyczajach ludzi wieku XX. Od 1946 roku współtworzył paryską „Kulturę”, w pokoju na piętrze w Maisons-Laffitte miał małą pracownię i mieszkał tam do końca życia. O pasjach malarza, jego fascynacjach i lekturach mówili podczas Czwartku Literackiego 28 maja 2026 roku krytycy literatury współczesnej i badacze jego spuścizny z poznańskich uczelni i z Wrocławia: prof. Ryszard K. Przybylski (UAM, UAP), który prowadził rozmowę, znawca literatury emigracyjnej, autor książki Być i pisać. O prozie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, dr Agata Janiak, która w Bibliotece Ossolineum bada i opracowuje rękopisy pisarza, autorka książki Ten, który widzi. O twórczości literackiej Józefa Czapskiego oraz prof. Jerzy Fiećko (UAM), który nakreślił zainteresowania lekturowe artysty literaturą rosyjską, przyjaźnie i wielokulturowe źródła rodzinne.
R. K. Przybylski, A. Janiak, J. Fiećko. Poznań © T. Tomsia
Rozmówcy podkreślali, jak wielką rolę w twórczym rozwoju miała osobowość malarza otwartego na inne spojrzenie i pilnie wsłuchującego się w krytyczne uwagi. Nieustannie pogłębiał swoją wiedzę, czytał zachłannie i reagował, komentował. Był człowiekiem uczynnym, szlachetnym, wrażliwym, pragnącym rzeczowej rozmowy o sensie tworzenia, z pokorą podchodzącym do artystycznych planów, projektów i realizacji. W jednym z listów do poznańskiego malarza Janusza Marciniaka pisał w styczniu 1988 roku: „Długi list wysłałem Ci, ale zapomniałem o tym, że zamierzasz mówić o mnie do radia. Naturalnie, zgadzam się z wdzięcznością! Tylko nie przesadzaj z przyjaźni! Sam nie wiem dobrze, czy jest moje malarstwo dobre, złe? Średnie. Ostatnio znowu malowałem dużo. 3 płótna, chyba dobre. Zielone jabłka na czarnym stoliku. Biały stolik, duża niebieskawa zasłona, szara butelka. Tylko czerń i biel, stół, wazonik”.
Poruszonych wątków było tak wiele, że nie starczyło czasu na ukazanie współczesnych inspiracji malarstwem i refleksyjną myślą Czapskiego – w holu Pałacu Działyńskich zaprezentowano kilkanaście obrazów z pleneru lekarek-malarek z Koła Malujących Lekarzy Wielkopolskiej Izby, które w hołdzie dla jego płócien podjęły się skopiowania i swobodnego odtworzenia wybranych kompozycji: Lidia Kot, Katarzyna Bartz-Dylewicz, Maria Bicz-Kubiatowicz, Danuta Korytowska-Mikusińska, Roberta Marcinkowska, Grażyna Szukalska, Barbara Żyła, Jolanta Silska-Hałupka, Ewa Brodziak.
Odczytywanie notek autorskich na początku spotkania zabrało sporo minut i wydaje się zbędne, gdyż w zaproszeniu zostały już przez organizatorów przedstawione. Na pytania publiczności oraz więcej informacji o wydarzeniach towarzyszących jubileuszowym obchodom zabrakło czasu, więc warto byłoby taki wieczór powtórzyć lub planować tego typu debatę o godzinę wcześniej. Po spotkaniu przez chwilę rozmawiałam z prof. Przybylskim o przesłaniu Listów o malarstwie i przekazałam niedawno wydaną książkę poetycką W jasności otwartego zdania z ekfrazą o obrazie Czapskiego „Czerwona magia” https://jozefczapski.pl/wiersz-teresa-tomsia-na-130-urodziny-jozefa-czapskiego/
T. Tomsia i R. K. Przybylski © Czw. Lit.
Czapski malował portrety, pejzaże, martwe natury, kwiaty, widoki miejskie, kawiarnie, sceny z życia codziennego i z przedstawień teatralnych, gdzie najważniejszą rolę odgrywał kolor i światło – tak jak na tym opisanym płótnie „Magie rouge”. Jak określiła to dr Agata Janiak, Czapski „widzi” postacie i wyraziście je przedstawia we wspomnieniach i na obrazach, patrzą na nas, o czym właśnie ekfraza opowiada: [kobieta] „stoi zwrócona twarzą ku nam / na zawsze piękna – w żółtym szalu misternie utkanym…”. Malarz ma wielu naśladowców i wielbicieli, jego twórczość jest szeroko komentowana i dokumentowana na krakowskiej stronie prowadzonej przez Elżbietę Skoczek, badaczkę twórczości artysty, która w ten sposób od dekady upowszechnia wiedzę o jego dziele i życiu www.jozefczapski.pl
----------------------------------------------------------------------
Teresa Tomsia – poetka, eseistka, animatorka kultury, autorka prozy dokumentalizowanej, tekstów pieśni i piosenek. Wydała tomiki wierszy, m.in. Przed pamięcią (2000), Skażona biel (2004), Gdyby to było proste (2015), W znikającym ogrodzie (2023), Chłodne strugi (2025), W jasności otwartego zdania (2026) oraz szkice literackie Niedosyt poznawania (2018). Publikowała na łamach „Tygla Kultury”, „Toposu”, „Frazy”, „Twórczości”, w pismach internetowych „Recogito”, „Latarnia Morska”, „Helikopter”, „Księga Przyjaciół”, „Kuźnia Literacka. Wielokrotnie nagradzana za realizację projektów kulturotwórczych. Jej wiersze i eseje znajdują się w wydaniach zbiorowych i antologiach. Mieszka w Poznaniu.