Redakcja „Kuźni Literackiej” prezentuje dwa wiersze poznańskiej poetki Teresy Tomsi – uhonorowanej Nagrodą Literacką Czterech Kolumn w 2026 roku przez Kapitułę z Wrocławia – z odniesieniem do historii i Czerwca”56. Obecnie jest to również Rok Józefa Czapskiego, którego obrazowi „Magie rouge” autorka poświęca swój poemat.
Teresa Tomsia
Prześwit
Ulice Poznania dziś biało-czerwone dla pamięci Czerwca'56 –
przed murami Cegielskiego słychać apel poległych, tablica
z brązu dla Romka Strzałkowskiego lśni w porannym słońcu.
Jedziemy na górczyński cmentarz, by pożegnać koleżankę
ze szkoły muzycznej – to już ten przedział: zaczynają się
marsze żałobne, podawanie czarno-białych fotografii z rąk
do rąk. – Tak, tak, na płuca, jak u romantycznych geniuszy –
oczywiście dotkliwość współczesna, traktowana chemią
zamiast upuszczania krwi na batystową chustkę.
Próbujemy naprędce przypomnieć, jaki repertuar
wybrała na ostatni koncert, których nut nie udało się
odczytać do końca i kogo zabrakło w drzwiach,
gdy wreszcie rozległy się brawa. A przecież wkrótce
nadeszła, bo każdy z nas staje się kiedyś jej rówieśnikiem
i gra, jak mu zagra, nie bacząc na wskazówki Mistrza.
Każdy z nas w końcu dorasta do mistrzostwa
w pytaniach o sens odchodzenia, gdy usłyszy pierwsze
takty sonaty Chopina w kondukcie pogrzebowym
z głośnika niesionego przez ministranta, który człapie
w za dużych butach tuż za księdzem, a jego pochylone
plecy przesłaniają niebieski prześwit.
Poznań, 28 czerwca 2016 roku
Wiersz pochodzi z tomiku Kobieta w kaplicy (Biblioteka „Toposu”, 2016)
Czerwona magia – Ghelderode, Czapski*
Józef Czapski (2 IV 1896**, Praga – 12 I 1993, Maisons-Laffitte)
Michel de Ghelderode (3 IV 1898, Ixelles – 1 IV 1962, Schaerbeek)
Elżbiecie Skoczek
w świecie zdeformowanym po wielkiej wojnie
Michel de Ghelderode pisze groteskę Magie rouge –
postawy ludzi w krzywym zwierciadle są wciąż
na czasie – podziwiany za wyobraźnię rześki
w planach twórczych jest w sile wieku niczym
robotnik idący w Brukseli o świcie do pracy
w pełne niepokoju dni mroźnego grudnia
tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego roku
stoczniowcy gdańscy żądali wolności i chleba
gdy w warszawskim Teatrze Dramatycznym
odbyła się premiera Czerwonej magii –
maski opadły – za żelazną kurtyną magia
socjalizmu tężała na twarzach aktorów
kłuła ich w oczy na murach stoczni –
trudno byłoby nie splunąć na to wszystko
co nazywano wspólnym dobrobytem
a okazało się utopią skradzioną wolnością
zmieszaną z zastygłą gwiazdą krwi –
chodniki zamieciono krew spłukano wodą
jak w Poznaniu w Czerwcu’56
Józef Czapski doświadczył na własnej skórze
sowieckiego teatru absurdu i tragedii burzącej
równowagę świata – w scenie z Magie rouge
na paryskich deskach Théătre du Quartier Latin
w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym szóstym
ujrzał prześmiewcze odbicie zła
pytał Jerzego Giedroycia czy dialog „Kultury”
przetrwa w grotesce jaką jest Europa
bez kresowych granic
kiedy artysta pragnie ratować na płótnie
choćby jedno życie – wybiera kobietę
Czapski maluje** aktorkę z belgijskiej
sztuki Magie rouge – w tle kompozycji
ukrywa ciemną twarz niegodnego starca
by nie dotknął jej podłym spojrzeniem
niech stoi zwrócona twarzą ku nam
na zawsze piękna – w żółtym szalu
misternie utkanym zarzuconym na głowę
z rudym rozplecionym warkoczem
jak struga płynąca prosto z serca
na czarną żałobną suknię
Poznań, 12 stycznia 2026 roku***
* W dokumentach, których używał Józef Czapski (paszporty, dokumenty wojskowe) widnieje data urodzin 3 kwietnia 1896 r. Taką też on sam podawał. Jednak według metryki potwierdzonej przez Urząd Parafii św. Mikołaja wynika, że Józef Czapski urodził się 2 IV 1896 r.
** Inspiracją do napisania wiersza stał się obraz Józefa Czapskiego Magie rouge namalowany w kwietniu 1956 roku. Michel de Ghelderode otrzymał dzieło od Józefa Czapskiego w 1956 roku.
Do czerwca 2022 roku obraz był w archiwum pisarza. Reprodukcja obrazu na skrzydełku okładki. Fot. Paweł Mazur. Przypisy - Elżbieta Skoczek
***Premiera wiersza 2 kwietnia 2026 roku na krakowskiej stronie
https://jozefczapski.pl/wiersz-teresa-tomsia-na-130-urodziny-jozefa-czapskiego/ Wiersz ukazał się drukiem w tomiku: Teresa Tomsia, W jasności otwartego zdania (Fundacja SUSEIA, Kraków 2026)