Autorka omówienia: Irmina Kosmala
O przyszłości, która zaczyna się od pytań
Prognozy. Trzydziestu myślicieli o przyszłości pod redakcją Sian Griffiths to książka nietypowa. Nie jest ani klasycznym opracowaniem futurologicznym, ani próbą stworzenia spójnej wizji świata jutra. Stanowi raczej zbiór trzydziestu głosów wybitnych intelektualistów, naukowców, pisarzy i filozofów, którzy podejmują refleksję nad kierunkami rozwoju współczesnej cywilizacji. Powstała na podstawie cyklu publikowanego pierwotnie w londyńskim „Times Higher Education Supplement” i zachowuje charakter intelektualnej mozaiki, w której spotykają się nadzieje, obawy, prognozy i postulaty dotyczące przyszłości człowieka oraz społeczeństwa.
Wśród autorów odnajdujemy nazwiska należące do najważniejszych postaci życia intelektualnego przełomu XX i XXI wieku. Arthur C. Clarke przewiduje rozwój sztucznej inteligencji do poziomu ludzkich możliwości oraz ekspansję człowieka w przestrzeń kosmiczną. Steven Pinker dostrzega stopniowe zanikanie granic między naukami ścisłymi, humanistyką i sztuką, a Francis Fukuyama wiąże nadzieję na bardziej pokojowy świat z rosnącym udziałem kobiet w polityce. Obok prognoz pojawiają się także postulaty etyczne i społeczne: John Kenneth Galbraith apeluje o większą solidarność gospodarczą bogatych państw z biedniejszymi regionami świata, Peter Singer kreśli wizję społeczeństwa rezygnującego z wykorzystywania zwierząt, natomiast Andrea Dworkin przedstawia radykalny manifest emancypacji kobiet.
Jednocześnie książka nie jest zbiorem optymistycznych przepowiedni. Daniel Dennett ostrzega przed destrukcyjnym wpływem połączenia niekontrolowanego kapitalizmu, kultury masowej i nowych technologii, wskazując na zagrożenia, które mogą okazać się równie znaczące jak potencjalne korzyści płynące z postępu. Ta różnorodność stanowisk sprawia, że publikacja przypomina raczej debatę niż wykład. Poszczególni autorzy nie tyle przewidują przyszłość, ile odsłaniają własne sposoby myślenia o niej.
Interesującym zabiegiem redakcyjnym jest konstrukcja każdego rozdziału. Krótkie wypowiedzi poprzedzone zostały rozbudowanymi notami biograficznymi, dzięki którym czytelnik poznaje intelektualne zaplecze autora, jego osiągnięcia i obszary zainteresowań. Podkreśla to rangę zaproszonych myślicieli, ale zarazem rodzi pewien niedosyt. Po obszernym wprowadzeniu wiele prognoz kończy się po kilku akapitach, pozostawiając wrażenie szkicu lub zaledwie zarysu większej idei.
Szczególnie interesujący okazał się dla mnie głos Umberta Eco. Włoski pisarz, filozof i semiotyk wskazuje semiotykę jako jedyną współcześnie żywotną formę filozofii. Według autora Wahadła Foucaulta pytanie o znaczenie znaków staje się jednym z najważniejszych pytań o przyszłość. Eco przypomina, że rozwój cywilizacji zależy nie tylko od nowych wynalazków, lecz również od sposobów interpretowania rzeczywistości. To refleksja wyjątkowo aktualna w epoce nadmiaru informacji i nieustannych sporów o prawdę.
Równie inspirująca jest wypowiedź Daniela Dennetta, znanego przede wszystkim z badań nad naturą świadomości i ludzkiego umysłu. Autor Natury umysłów konsekwentnie pokazuje człowieka jako rezultat procesów ewolucyjnych, podkreślając szczególną rolę języka. To właśnie zdolność tworzenia i przekazywania znaczeń pozwala ludziom budować kulturę, rozwijać wiedzę i prowadzić dialog zarówno z innymi, jak i z samymi sobą. W tym kontekście szczególnie wymownie brzmi jego stwierdzenie, że „rozszerzenie sfery publicznej opieki na zdrowie kulturowe będzie stanowić największe wyzwanie dla ludzi przyszłego wieku”. Dennett zwraca uwagę na problem często pomijany w debatach o postępie: troskę o jakość języka, edukacji, pamięci kulturowej i debaty publicznej. Bez nich nawet najbardziej zaawansowane technologicznie społeczeństwo może utracić zdolność rozumienia własnej rzeczywistości.
Największą wartością książki nie są jednak same prognozy. Część z nich, czytana po latach, okazała się trafna, inne wydają się dziś zbyt śmiałe lub związane z indywidualnymi przekonaniami autorów. Dwadzieścia lat temu wydana publikacja zachowuje jednak aktualność, ponieważ jej prawdziwym tematem nie jest przyszłość rozumiana jako zbiór przewidywań, lecz ludzka potrzeba myślenia o tym, co dopiero nadejdzie. Autorzy nie proponują gotowych scenariuszy i rzadko roszczą sobie prawo do nieomylności. Ich teksty mają charakter intelektualnych eksperymentów, które skłaniają do refleksji nad wartościami, wyborami i kierunkami rozwoju współczesnego świata.
W zasadzie jest to książka, która bardziej inspiruje do zadawania pytań, niż udziela odpowiedzi. Nie oferuje jednej wizji jutra, lecz zaprasza do rozmowy z kilkudziesięcioma wybitnymi umysłami. I dlatego uważam, że warto po nią sięgnąć - nie po to, by dowiedzieć się, jaka będzie przyszłość, ale by lepiej zrozumieć, jakie pytania należy jej dziś stawiać.
-------------------------------------------------------------
Redakcja Sian Griffiths, Prognozy. Trzydziestu myślicieli o przyszłości, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2006.