Czytanie z Księgi Mądrości - Joanna Pisarska
Autorka recenzji: Irmina Kosmala
To, co wlewa się o świcie i gdy zasypiamy…
Kochaj
a będziesz mądry
Joanna Pisarska
To niezwykłe, jak działa boska moc. W zeszłym roku w tym samym marcowym czasie rekolekcji, podczas przeżywania w u Sióstr Pallotynek w Gnieźnie lectio divina, otrzymałam od Rafała Jaworskiego z Tychów jego tomik poetycki z odbytymi przez niego Drogami Krzyżowymi, z jego Golgotą. Dziś otrzymuję od białostockiej poetki wypiski z Księgi Mądrości, jak głosi tytuł, ale i z Księgi Koheleta oraz Pieśni nad pieśniami.
Zacznijmy od tytułu…
Księga Mądrości (znana również jako Mądrość Salomona) to jeden z najbardziej fascynujących i teologicznie bogatych tekstów deuterokanonicznych Starego Testamentu (uznawanych przez Kościół Katolicki i Prawosławny, a przez protestantów zaliczanych do apokryfów). Choć tradycyjnie przypisywana królowi Salomonowi, współczesna biblistyka datuje jej powstanie znacznie później, prawdopodobnie na I wiek p.n.e. lub początek I wieku n.e., a jako miejsce powstania wskazuje Aleksandrię w Egipcie. Ten kontekst jest kluczowy dla zrozumienia jej przesłania.
Księga powstała w środowisku diaspory żydowskiej w Aleksandrii, tętniącym życiem centrum kultury hellenistycznej. Żydzi stanęli tam przed wyzwaniem: jak zachować wierność swojej wierze i tradycji w obliczu dominującej, atrakcyjnej kultury greckiej, jej filozofii i religijności. Księga Mądrości jest odpowiedzią na to wyzwanie. Jej autor, głęboko zakorzeniony w tradycji biblijnej, posługuje się jednocześnie językiem i pojęciami filozofii greckiej (zwłaszcza platonizmu i stoicyzmu), aby umocnić wiarę Żydów poprzez ukazanie wyższości mądrości płynącej od Boga Jahwe nad mądrością pogańską. Ponadto Księga Mądrości ukierunkowuje apologetykę na zewnątrz, aby przekonać pogan (lub zhellenizowanych Żydów) o wartości monoteizmu i Bożego prawa. Ostatni jej cel wybrzmiewa konsolacyjnie - jako pocieszenie sprawiedliwych. Ów cel, jaki jej przyświeca, to zapewnienie o ostatecznym triumfie dobra nad złem i nagrodzie czekającej wiernych Bogu (nieśmiertelność).
Autorka a dzieło
Tomik poetycki Joanny Pisarskiej Czytanie z Księgi Mądrości, białostockiej poetki i recenzentki (i co istotne w kontekście niniejszego dziełka: byłej katechetki) jawi się jako fascynująca podróż w głąb biblijnych tekstów, przepuszczonych przez wrażliwą i intelektualnie dociekliwą perspektywę współczesnej poetki. Autorka nie poprzestaje na biernym odczytaniu Ksiąg Mądrości, Koheleta i Pieśni nad Pieśniami, lecz wchodzi z nimi w twórczy dialog, ofiarowując czytelnikowi swoje własne, głęboko przemyślane "dopowiedzenia". Ten śmiały zabieg literacki owocuje niezwykle interesującym dyskursem, który z powodzeniem łączy teologiczne rozważania z uniwersalnymi pytaniami egzystencjalnymi.
Już sam tytuł tomiku sugeruje aksjologiczny stosunek autorki do biblijnych pierwowzorów. Z jednej strony mamy odniesienie do Księgi Mądrości, co może sugerować uznanie dla jej fundamentalnej wartości. Z drugiej strony, użycie liczby mnogiej Ksiąg (tomik niniejszy składa się z trzech rozdziałów, w których na każde z przywołanych z Biblii zdań nanoszone są odautorskie przemyślenia) może implikować, że poetka traktuje te teksty jako punkt wyjścia do własnych poszukiwań, a nie jako niepodważalny dogmat. To napięcie pomiędzy szacunkiem dla tradycji a potrzebą indywidualnej interpretacji jest jednym z kluczowych elementów tej poezji.
Dialog z przeszłością
Centralnym punktem tej poetyckiej podróży jest właśnie owa interakcja – zestawienie starożytnych słów, niosących ciężar wieków tradycji i interpretacji, ze współczesną wrażliwością, doświadczeniem i językiem. Poetka nie ogranicza się do jednej księgi; czerpie z różnych części Biblii, ze szczególnym uwzględnieniem, jak sugeruje opis, Ksiąg Mądrości i Koheleta oraz Pieśni nad Pieśniami. Wybór ten wydaje się nieprzypadkowy. Kohelet, z jego egzystencjalnym sceptycyzmem, pytaniami o sens życia i nieuchronność przemijania ("Vanitas vanitatum..."), staje się naturalnym punktem wyjścia do rozważań o kondycji ludzkiej tu i teraz. Z kolei Pieśń nad Pieśniami, pełna zmysłowej liryki miłosnej, otwiera przestrzeń do eksploracji tematów ciała, pożądania, miłości – zarówno w jej wymiarze ludzkim, jak i potencjalnie duchowym czy alegorycznym.
To właśnie w tych "zapiskach" poetki tkwi siła tomiku. Nie są one jedynie glosą czy przypisem. Stają się autonomicznym głosem, który wchodzi w żywy dyskurs z cytowanym tekstem. Czasem jest to głos pełen pokory wobec mądrości przodków, innym razem – pełen buntu, niezgody, pytań stawianych z perspektywy współczesnej kobiety, świadomej zmian kulturowych, społecznych i filozoficznych:
co nas pogrąży
a co ocali
co zgubi
a co odnajdzie
lub Kto
(Wybawienie)
Ten dialog nabiera charakteru teologiczno-egzystencjalnego, ponieważ dotyka fundamentalnych pytań o wiarę, Boga, sens cierpienia, naturę miłości, miejsce człowieka we wszechświecie, ale czyni to przez pryzmat osobistego, często intymnego doświadczenia.
Mamy tu do czynienia nie tyle z teologią systematyczną, ile z "teologią poetycką" – próbą uchwycenia Absolutu, tajemnicy istnienia, poprzez obraz, metaforę, emocję. Egzystencjalny wymiar wybrzmiewa w konfrontacji z Koheletową marnością, ale też w celebracji życia i miłości inspirowanej Pieśnią nad Pieśniami. Poetka zdaje się pytać: jak dzisiaj czytać te starożytne teksty? Jaką prawdę niosą dla nas, żyjących w zupełnie innym świecie? Czy Bóg Koheleta i Oblubieniec z Pieśni nad Pieśniami przemawiają tym samym głosem? I czy Mądrość pisana wielką literą, nie uległa dewaluacji i prywatyzacji, jak chcą współcześni relatywiści?
Smakowanie poezji
Wiersze zawarte w tomiku charakteryzują się umiejętnym balansowaniem pomiędzy konkretnością biblijnych obrazów a abstrakcyjnością egzystencjalnych rozważań. Poetka zgrabnie wplata w swoje teksty fragmenty, motywy i postacie z Księgi Mądrości, Księgi Koheleta i Pieśni nad Pieśniami, nadając im nowe, często zaskakujące znaczenie. Sceptycyzm Koheleta wobec marności świata staje się dla niej punktem wyjścia do refleksji nad przemijaniem, ulotnością szczęścia i poszukiwaniem sensu w codzienności. Na zdanie zaczerpnięte z niniejszej Księgi: Wszystko powstało z prochu / i wszystko do prochu znowu wraca daje laudacyjną odpowiedź:
ukochać tworzywo
które Bóg
dotknął swoją dłonią
(Proch)
Z kolei zmysłowość i intensywność Pieśni nad Pieśniami prowokują do rozważań o naturze miłości, pożądania i duchowego zjednoczenia.
nikomu mnie
nie oddaj
Poza Tobą śmierć
w Tobie
ja
(Jak pieczęć)
Warstwa językowa tomiku jest niezwykle wysmakowana. Poetka posługuje się bogatą paletą środków stylistycznych, umiejętnie łącząc liryzm z intelektualną precyzją. Jej wiersze są często lapidarne, ale jednocześnie pełne głębi i wieloznaczności. Metafory i symbole, zaczerpnięte zarówno z Biblii, jak i z codziennego życia, tworzą złożoną sieć znaczeń, która zaprasza do wielokrotnej lektury i odkrywania nowych interpretacji.
Figurki z gliny
którym się zdaje
że ulepiły się
same
(My)
Język niniejszego tomiku oscyluje między podniosłością cytatów (nawet jeśli we współczesnym przekładzie) a codziennością, a nawet szorstkością współczesnej polszczyzny używanej w "zapiskach". Ten kontrast stylistyczny może być jednym z najciekawszych aspektów książki, podkreślając dystans czasowy i kulturowy, ale jednocześnie budując mosty między dawnym a teraźniejszym.
Czytanie z Księgi Mądrości Joanny Pisarskiej to tomik, który z pewnością nie pozostawi czytelnika obojętnym. To poezja wymagająca, skłaniająca do refleksji i dialogu z odwiecznymi pytaniami o sens istnienia, wiarę i miłość. Autorka z powodzeniem łączy erudycję teologiczną z wrażliwością poetycką, tworząc dzieło, które stanowi wartościowy wkład we współczesną literaturę. Dla osób zainteresowanych zarówno poezją, jak i głębokimi rozważaniami teologiczno-egzystencjalnymi, ten tomik będzie z pewnością fascynującą i inspirującą lekturą.
----------------------------------------------------------------------
Joanna Pisarska. Czytanie z Księgi Mądrości. Wydawca Nauczycielski Klub Literacki Białystok 2024.