Autorka recenzji: Irmina Kosmala
W świecie smutku polskiego poety
„Mam dwie depresje, endogenną i polityczną” – to zdanie z pewnością mogłoby być umieszczone na okładce Roku szczura. Dziennik Tomasza Jastruna z przełomu lat 2015 i 2016 jest zapisem dwóch równoległych rozpadów: państwa, które w oczach autora zsuwa się ku autorytaryzmowi, i człowieka, który osuwa się w stronę śmierci. Problem w tym, że te dwie narracje nie zawsze stają się wiarygodne.
Zaczyna się kąśliwie. Nadchodzi koniec 2015 roku, gdy narrator oświadcza: „Przegraliśmy wybory. Polsce grozi teraz «tyrania większości»”. Zaraz potem wskazuje na Trybunał Konstytucyjny, od manipulacji przy którym – jak powie – nowa władza zaczyna „kruszenie fundamentów demokracji” (s. 11 i n.). Od pierwszych stron wiadomo więc, że czytamy książkę zaangażowaną, niemającą nic wspólnego z zapisem chłodnego obserwatora.
Te słowa szczególnie dziś czyta się z osobliwym uczuciem déjà vu. W piątek 30 października 2026 roku na terenie Trybunału Konstytucyjnego pojawiła się policja, przed budynkiem z każdą minutą rosła demonstracja, a sędzia Anna Korwin-Piotrowska zarządziła miesięczną przerwę w czynnościach prezesa Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Tego samego wieczoru minister sprawiedliwości i prokurator generalny Waldemar Żurek poinformował o pięciu wnioskach o uchylenie immunitetów: czterech wobec Święczkowskiego i jednym wobec Sochańskiego. Sochański nazwał to, co się wydarzyło, zamachem stanu, z kolei prezydent Karol Nawrocki przerwał podróż do Senegalu i przyjechał pod Trybunał.
Dziesięć lat po wpisach Jastruna Trybunał znów staje się polem politycznej bitwy. Zmieniły się strony sporu, język oskarżeń i układ sił, ale pozostało coś niepokojąco znajomego: przekonanie każdej ze stron, że to właśnie ona broni instytucji przed jej zawłaszczeniem. Nie rozstrzygam tu, kto ma rację w obecnym sporze, jednak ta symetria mówi coś ważnego o Roku szczura: dziennik pisany z pozycji jednej strony starzeje się szybciej, niż autor by sobie życzył. Historia bowiem lubi oddawać pałeczkę przeciwnikom.
Przewracam kartkę i trafiam na wpis o „spaleniu Żyda” wypowiedziany z gorzką ironią wobec mediów publicznych, które w rękach PiS miałyby „chronić” Polaków przed takimi sensacjami – w kraju, gdzie „palono setki tysięcy ludzi naprawdę” (s. 12 i n.). I znów przypomnijmy fakty: chodzi o wydarzenie z 18 listopada 2015 roku. Podczas antyimigranckiej manifestacji na wrocławskim Rynku, współorganizowanej m.in. przez Obóz Narodowo-Radykalny, Piotr Rybak podpalił kukłę przedstawiającą ortodoksyjnego Żyda, wcześniej podpalając flagę Unii Europejskiej. Sam Rybak (znany jako wrocławski przedsiębiorca, a wcześniej związany z Pawłem Kukizem) tłumaczył, że kukła przedstawiała George’a Sorosa, którego oskarżał o sprowadzanie muzułmanów do Europy, i twierdził, że to nie on ją przygotował. Sąd nie dał się przekonać: w pierwszej instancji skazał go na 10 miesięcy więzienia, w apelacji kara została obniżona do trzech miesięcy bezwzględnego więzienia. Jednak Rybak w kolejnych latach wracał w roli współorganizatora nacjonalistycznych marszów.
Jastrun ma więc rację co do wagi tego zdarzenia. Tyle że jego wpis bardziej niż o Wrocławiu mówi o nim samym: z jednego chuligańskiego aktu wyprowadza wyrok na całą nadchodzącą epokę. Od tego typu wpisów można dostać depresji. Ale czy rzeczywiście o taki efekt autorowi chodzi?
Według mnie największa słabość Roku szczura jako świadectwa nie leży w poglądach autora, lecz w sposobie, w jaki je formułuje. Narrator nie mówi „przegrała partia, na którą głosowałem”. Mówi „przegraliśmy” i w zasadzie w tym jednym słowie zamyka całą wspólnotę, do której czytelnik albo należy, albo został z niej wyproszony. Polityczne „my” dziennika jest szczelne: kto nie podziela diagnozy, ten jest po stronie „onych”.Stąd sądy uogólniające i potępiające wszystko, co niezgodne z ideową linią narratora. Pierwszy z brzegu: „Prowincja jest za prawicą” (s. 14). Jedno zdanie, a przekreśla miliony ludzi, ich motywacje, ich biografie. Dla czytelniczki spoza Warszawy brzmi to jak zatrzaśnięcie drzwi. Dziennik ma prawo do stronniczości, bowiem jest to gatunek z natury subiektywny, lecz kategoryczność tych wpisów każe zapytać, na ile ufać ocenom kogoś, kto tak łatwo feruje wyroki zbiorowe.A przecież obok tych zdań stoją inne, z którymi trudno się nie zgodzić, bo wychodzą poza doraźną publicystykę: „Wielkie dzieła malarskie jako dowód na istnienie Boga” (s. 25) albo: „Zło, które doszło do głosu, jest dotykalne i krzepnie na mrozie” (s. 32). W takich momentach przemawia poeta, nie komentator – i od razu książka nabiera innej wagi. Chce się ją po prostu czytać.
Gdy dziennik schodzi z barykady do wnętrza, zmienia się w zupełnie inną książkę. „Antydepresanty, które biorę, zmieniają mój mózg i myślenie” (s. 60). W pierwszej chwili brzmi to jak usprawiedliwienie. Ale to fakt. Jeden z moich przyjaciół również przyjmuje leki na stany lękowe. Spotykamy się, a on gubi myśli, mówi, że jest „trochę tu, a trochę tam”. Boję się takich słów. Jastrun podsuwa rozróżnienie, które przynosi ulgę: jest udręka umiarkowana, twórcza, i udręka wielka, bezproduktywna. Pocieszam się więc cudzą myślą, cudzym doświadczeniem. Chcę wierzyć, że stany niepamięci mojego przyjaciela i chaos myśli nie muszą być trwałe. I to jest chyba najlepsza rzecz, jaką może mi dać ta książka
Najmocniejsze są zdania, w których autor nie broni się przed sobą: „Dzieci – jestem zdumiony, jak mało mnie chronią przed ostatecznymi decyzjami, moje serce zamrożone w depresji” (s. 83). Albo: „W głębszej depresji każda chwila boli. Jakby kawałek duszy odkleił się i ranił” (s. 90). Leki nasenne pomagają zasnąć, ale potem trudno wstać do życia, umyć się, pisać. „Tylko przymierzałem się do nieistnienia. Ale jak Ewa poradzi sobie sama? I dzieci” (s. 88).
czytaj więcej: TUTAJ
------------------------------------------------
Tomasz Jastrun, Rok szczura, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 2026.