Wiele z tego, co zostało tutaj wspomniane, pozornie było mało ważne, a jednak dostrzegłem w tym jakiś błysk, kolor czy zapach, który, jak mi się wydaje, odsłaniał ukrytą istotę spraw. […] Ba, zastanawiałem się niekiedy nawet, czy nie znalazłem się w niektórych z tych miejsc tylko po to, by później ujawniła się poprzez moje opowiadanie opisana sytuacja i jej ewentualna puenta.
Marian Golka, Przenośne centrum świata
Wręczenie Nagrody Bursztynowego Motyla dla prof. Mariana Golki filmuje Marek Oliwier, wnuk Arkadego Fiedlera © Eugeniusz Toman
Zanim opowiem o trzydniowej sesji w Muzeum Narodowym w Poznaniu, gdzie prelegenci mówili o życiu i malarstwie Józefa Czapskiego, wspomnę krótko o uroczystości w Muzeum Arkadego Fiedlera 28 września 2026 roku, gdy wręczano tam Nagrodę Bursztynowego Motyla im. Arkadego Fiedlera dla najlepszej książki podróżniczej. Wśród dziesięciu kandydatów do nagrody znalazła się też proza poety i eseisty Piotra Kępińskiego Neapol słodki jak sól, którą autor prezentował w poznańskim Domu Literatury na początku lipca ubiegłego roku. Tegorocznym laureatem nagrody został prof. Marian Golka, autor wielu prac socjologicznych, m.in. Imiona wielokulturowości z 2010 r., za zbiór szkiców Przenośne centrum świata. Przypadki podróżne (Zysk i S-ka, Poznań 2025). Przybyło wielu gości, a jubileuszowa uroczystość trzydziestolecia nagrody przeniosła się do ogrodu, bo także pogoda dopisała, by tam można było prowadzić rozmowy przy kawie wśród zieleni.
Muzeum Arkadego Fiedlera w Puszczykowie – T. Tomsia w rozmowie z synami
podróżnika: Arkadym Radosławem i Markiem, 28 IX 2026 © E. Toman
Trzy poprzednie dni 25-27 IX 2026 roku w Muzeum Narodowym w Poznaniu były poświęcone życiu i malarstwu Józefa Czapskiego. Swoje badania prezentowali prof. Aleksandra Reimann-Czajkowska z UAM (poetyckie odniesienia do postaci pisarza i malarza) oraz dr Piotr Grzelczak z Ratusza (o Czapskim jako świadku historii). Natomiast mgr Elżbieta Skoczek z Krakowa, która od 2017 roku pracuje nad Catalogue raisonné dzieł Józefa Czapskiego, zaprezentowała nieznane widzom obrazy z kolekcji prywatnych, a także odnalezione przez nią płótna m.in. „Hommage à Morandi” (1969), które ponad 50 lat przeleżało na strychu u prywatnego właściciela bez jego wiedzy, że posiada dzieło polskiego malarza. Dzięki badaniom i poszukiwaniom obrazów udało się jej dotrzeć do posiadaczy przedwojennych dzieł artysty i po raz pierwszy po II wojnie światowej we wrześniu 2026 roku pokazana została kolorowa reprodukcja obrazu przedwojennego uznanego za zaginiony. To „Portret Reny Ejböl”, o którym artykuł można znaleźć na stronie:
https://jozefczapski.pl/1937-rena-ejbol-i-kroliczek-od-jozefa-czapskiego/
Z okazji Roku Józefa Czapskiego ukazał się tomik wierszy W jasności otwartego zdania z poematem o obrazie „Magie rouge”*, który przygotowałam na zaproszenie badaczki dzieł malarza. Podczas prezentacji przeczytałam poemat Czerwona magia – Ghelderode, Czapski napisany z inspiracji tym obrazem. O historii powstania dzieła jest więcej na stronie:
https://jozefczapski.pl/1956-magie-rouge-i-michel-de-ghelderode/
Z radością zauważyłam na prezentacji obecność prof. Janusza Marciniaka z UAP, który z Józefem Czapskim korespondował w latach 80. XX wieku. Artysta pisał z Paryża do młodego malarza o pokorze wobec pojawiającej się wizji i szacunku dla innego widzenia świata. Wśród słuchaczy wykładów pojawił się dominikanin Wojciech Prus, który podszedł do mnie z uśmiechem i przypomniał o wydanym tomie wierszy w wersji polsko-niemieckiej w Wydawnictwie „W drodze” (Wieczna rzeka – Der ewige Fluss, 1996). To było miłe, że w redakcji jeszcze pamiętają moje poetyckie początki. Całością sesji o Józefie Czapskim opiekowała się znakomicie Sabina Mayer zajmująca się projektami edukacyjnymi, a szerokie zainteresowanie życiem i losem malarza na pewno sprawi, że muzeum powróci do tego tematu. Rozmowy o Czapskim będą się toczyły jeszcze w innych miejscach kultury.
T. Tomsia, E. Skoczek, S. Mayer, o. W. Prus po prelekcji o obrazach J. Czapskiego.
Muzeum Narodowe w Poznaniu, 26 IX 2026 © E. Toman
„W szacunku dla cudzego słowa, w pochyleniu nad cytatem / innego spojrzenia, w pokorze wobec wizji zbiorowej wystawy / obrazów z całego życia, jakich nie udało się ocalić z wojennej / pożogi – otulony wspomnieniami jak pledem, opierając się / plecami o ścianę pracowni w Maisons-Laffiitte pod półką / z książkami, gromadził w sobie i ochraniał doświadczenia. / Wiele przepadło, jednak sens szukania prawdy widzenia nigdy / go nie opuścił”**.
- - -
*Obraz i wiersz znajdują się w tomiku W jasności otwartego zdania (FUNDACJA SUSEIA, Kraków 2026): https://suseia.org
** Cytat z listu i wiersz Krocząc w cieniu rzeczy – portrety Czapskiego pod linkiem:
https://wydawnictwoproby.pl/kroczac-w-cieniu-rzeczy-portrety-czapskiego/
-------------------------------------------------------------------------
Teresa Tomsia – poetka, eseistka, animatorka kultury, autorka prozy dokumentalizowanej. Wydała tomiki wierszy, m.in. Gdyby to było proste (2015), W znikającym ogrodzie (2023), Chłodne strugi (2025), W jasności otwartego zdania (2026) oraz szkice literackie Niedosyt poznawania (2018). Publikowała m.in. na łamach „Tygla Kultury”, „Toposu”, „Frazy”, „Twórczości”, „ele/Watora”, w pismach internetowych. Jej wiersze tłumaczono na j. niemiecki, francuski, angielski, ukraiński. Wielokrotnie nagradzana za realizację projektów kulturotwórczych, ostatnio Statuetką Hefajstos od redakcji „Kuźni Literackiej” i „Zeszytów Poetyckich” (2025) oraz Nagrodą Literacką Czterech Kolumn od Kapituły z Wrocławia (2026). Mieszka w Poznaniu.