Zespół Tańca Ludowego Gniezno, fot. I. Kosmala
Wolność nie jest dana raz na zawsze. Trzeba o niej pamiętać, pielęgnować ją w sercach kolejnych pokoleń i nieustannie przypominać sobie o tych, którzy zapłacili za nią najwyższą cenę. Właśnie w takim duchu, 12 listopada 2026 roku, w auli Wielkopolskiego Samorządowego Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Gnieźnie odbyła się uroczystość zatytułowana „Dla Niepodległej”, upamiętniająca 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości.
Był to wieczór szczególny – pełen historii, muzyki, wspólnego śpiewu, ale przede wszystkim głębokiego przywiązania do Ojczyzny i lokalnej tradycji. Licznie zgromadzili się dyrekcja, nauczyciele, słuchacze, wychowankowie internatu, emerytowani pracownicy placówki, jej przyjaciele i sympatycy. Wśród zaproszonych gości znalazł się również Robert Gaweł – historyk, samorządowiec i wiceprzewodniczący Stowarzyszenia Ziemia Gnieźnieńska.
Uroczystość rozpoczęła Urszula Romanowska, kierowniczka internatu i organizatorka przedsięwzięcia. Witając przybyłych przypomniała, że pielęgnowanie pamięci o narodowej przeszłości stanowi ważną tradycję szkoły. Niepodległość świętowana jest tu nie tylko poprzez oficjalne akademie, lecz także dzięki spotkaniom, podczas których historia staje się żywym doświadczeniem wspólnoty przeżywanym wspólnie w atmosferze wzajemnej bliskości i szacunku.
Urszula Romanowska
Szczególne miejsce w opowieści o polskiej drodze do wolności zajęła postać patrona placówki – doktora Karola Marcinkowskiego. Powstaniec listopadowy, lekarz, filantrop i społecznik, był człowiekiem, który zrozumiał, że walka o niepodległość nie musi ograniczać się do oręża. Po klęsce powstania dostrzegł, jak ważne dla przetrwania narodu są edukacja, solidarność społeczna, przedsiębiorczość i troska o dobro wspólne. Współtworząc poznański Bazar, współtworzył zarazem fundamenty polskiej samodzielności gospodarczej i obywatelskiej.
Przywołane przez Urszulę Romanowską słowa Marcinkowskiego o potrzebie budowania wspólnoty „prawych i oświeconych obywateli” nabrały tego wieczoru szczególnej wymowy. Przypominały, że Ojczyzna to nie tylko terytorium i symbole, lecz przede wszystkim ludzie, ich odpowiedzialność, praca i wzajemna troska.
Następnie głos zabrał Robert Gaweł, który zabrał zgromadzonych w niezwykłą podróż przez dzieje Gniezna i Wielkopolski. Przybliżył historię regionu naznaczoną traumą zaborów, powstań i kolejnych doświadczeń walki o zachowanie narodowej tożsamości. W jego opowieści wielka historia spotykała się z historią lokalną, czyli tą zapisaną w ulicach, budynkach, pomnikach i nazwiskach ludzi, których życie stało się świadectwem odwagi i oddania sprawie polskiej.
Robert Gaweł
Szczególnie osobisty wymiar miała opowieść o księdzu majorze Mateuszu Zabłockim. Robert Gaweł przypomniał bowiem nie tylko jego bohaterskie losy, ale również wydarzenie sprzed siedemnastu lat, które połączyło kilka osób obecnych także podczas tegorocznych obchodów.
W 2009 roku, kiedy pracowałam w Szkole Podstawowej nr 2 w Gnieźnie, noszącej imię księdza majora Mateusza Zabłockiego, podjęłyśmy się wraz z Ulą Romanowską i Hanną Kwaśniewską niezapomnianego wyzwania: przygotowania spektaklu poświęconego pamięci naszego kapłana i patrioty. Pomysłodawczynią przedsięwzięcia była Hanna Kwaśniewska, ja natomiast napisałam scenariusz w formie pamiętnika księdza, obejmującego ostatnie tygodnie jego życia – od 1 września do tragicznej śmierci 13 października 1939 roku.
Nie było to zadanie łatwe. Próbowałam wejść w świat człowieka, który w dramatycznym czasie wojny musiał zmierzyć się z rozdarciem między powołaniem kapłańskim a żołnierskim obowiązkiem, między troską o powierzonych mu ludzi a pragnieniem walki w obronie Ojczyzny. W scenariuszu oddałam głos jego wewnętrznym rozterkom, modlitwom, lękom i niezłomnej wierze.
W pamiętnikarskim zapisie pojawiły się między innymi słowa z 1 września 1939 roku: „Jestem żołnierzem, jestem Polakiem, jestem mężczyzną… Jestem Twoim kapłanem... Jestem Twoim dzieckiem!”. W tych wyznaniach odsłaniała się dramatyczna dusza człowieka, który nie potrafił pozostać obojętny wobec cierpienia narodu. Szczególnie przejmujący był również zapis z 11 września, gdy ranny ksiądz, piszący lewą ręką po niemieckim ataku na samochód, relacjonował dramatyczne okoliczności swojego powrotu do Gniezna.
Spektakl, przygotowany przy zaangażowaniu wielu osób, został wystawiony dwukrotnie na deskach Miejskiego Ośrodka Kultury w Gnieźnie. W rolę księdza majora wcielił się aktor gnieźnieńskiego teatru Bogdan Ferenc, natomiast jego siostrę Wandę zagrała Urszula Romanowska – dzisiejsza organizatorka uroczystości „Dla Niepodległej”. W przygotowanie przedstawienia zaangażowali się również Andrzej Święcichowski, odpowiedzialny za scenografię, oprawę muzyczną i konsultacje merytoryczne, młody trębacz Krzysztof Romanowski, uczniowie Szkoły Podstawowej nr 2 oraz pianista Dariusz Wiktorski.
Scena została pomyślana jako spotkanie dwóch rzeczywistości: świata duchowych przeżyć księdza, zapisującego swoje myśli w pamiętniku, oraz świata dzieci, które nawet w cieniu wojny próbowały zachować resztki beztroski. Widzowie mogli obserwować zarówno dramat człowieka rozdartego między wiarą a żołnierskim obowiązkiem, jak i kruchość dzieciństwa w czasie okupacji.
Wspomnienie tamtego spektaklu, przywołane podczas tegorocznego spotkania przez Roberta Gawła, nabrało szczególnego znaczenia. Oto po siedemnastu latach ponownie spotkali się ludzie, których połączyła wspólna próba ocalenia pamięci o księdzu majorze. Urszula Romanowska, która przed laty poruszająco wcieliła się w rolę jego siostry, dziś zorganizowała uroczystość, podczas której ponownie przywołano jego postać. Historia zatoczyła symboliczne koło.
W pamięci pozostał mi szczególnie jeden moment z tamtych przedstawień. Po spektaklu podszedł do mnie starszy mężczyzna. Chciał coś powiedzieć, ujął mnie za rękę, ale zabrakło mu słów. „Nie mogę mówić…” – wyszeptał, po czym rozpłakał się i dodał tylko: „Dziękuję…”.
Te dwa słowa stały się dla mnie najpiękniejszym świadectwem, że warto było podjąć to wyzwanie. Że teatr może przekraczać granice czasu, przywracać głos tym, którzy odeszli, i dotykać w człowieku miejsc, do których nie zawsze docierają słowa.
Dlatego tegoroczne przypomnienie postaci księdza Zabłockiego było dla mnie czymś więcej niż historycznym wykładem. Było powrotem do tamtych emocji, ludzi i wspólnej pracy, a także dowodem, że pamięć nie przemija, jeśli ktoś potrafi ją podtrzymać. Czasem wystarczy jedna opowieść, jeden spektakl, jedno wzruszenie, by po wielu latach historia znów stała się bliska i osobista.
Zabłocki został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. W czasie II wojny światowej, gdy po wybuchu wojny władze opuściły Gniezno, pełnił obowiązki prezydenta miasta. Jego losy naznaczyły dramatyczne wydarzenia września 1939 roku. Podstępnie pojmany przez Niemców i uprowadzony do Bydgoszczy, stanął przed sądem polowym, który skazał go na śmierć. Wyroku wówczas nie wykonano, został on bowiem wymieniony na niemieckiego oficera. Ostatecznie jednak w 1939 roku poniósł śmierć z rąk okupanta.
Przywołanie tej postaci uświadomiło zgromadzonym, jak wielką cenę płacili ludzie, którzy nie godzili się na utratę wolności. Za datami, nazwami bitew i historycznymi wydarzeniami kryją się przecież konkretne ludzkie losy: marzenia, rodziny, osobiste dramaty i niezłomna wiara, że Polska znów będzie wolna. Historia księdza Zabłockiego była zarazem przypomnieniem, że bohaterowie nie zawsze nosili mundury żołnierzy. Nierzadko ich orężem była także wiara, odwaga i poczucie odpowiedzialności za drugiego człowieka. Tego wieczoru, rzecz jasna, wybrzmiało jeszcze wiele imion bohaterów, których zapamiętała ziemia gnieźnieńska. Większość z nich została pochowana na cmentarzu św. Piotra, gdzie jego centralne miejsce stanowi akropol naszych bohaterów, którzy zginęli w zwycięskim Powstaniu Wielkopolskim. Cmentarną kwaterę stanowi wieniec pięćdziesięciu dwóch powstańczych mogił, o czym przypomniał Robert Gaweł.
Po historycznej części spotkania przyszedł czas na muzyczne wzruszenia. Przed publicznością wystąpił Zespół Tańca Ludowego Gniezno pod kierunkiem Ireny Kolanowskiej, który niedawno świętował dziesięciolecie swojej działalności. Artyści zaprezentowali barwne, przepiękne stroje ludowe oraz tańce z Sądecczyzny, wnosząc do uroczystości radość, energię i piękno polskiego folkloru.
Szczególną atmosferę stworzyło wspólne śpiewanie pieśni patriotycznych. Przygotowane śpiewniki szybko przestały być jedynie elementem oprawy uroczystości, stając się zaproszeniem do wspólnego przeżywania narodowej pamięci. Głosy artystów i publiczności połączyły się w pieśniach, które od pokoleń towarzyszą Polakom w chwilach próby, nadziei i radości. Na trąbce zagrał Marcin Makohoński, nadając muzycznej części spotkania wyjątkowo uroczysty charakter.
Marcin Makohoński
Wspólny śpiew miał w sobie coś niezwykle poruszającego. Przez chwilę różnice pokoleń, codzienne troski i osobiste historie ustąpiły miejsca temu, co wspólne, czyli pamięci o przodkach, miłości do Ojczyzny i wdzięczności za wolność. Bo patriotyzm nie zawsze potrzebuje wielkich słów. Czasem najpełniej wyraża się we wspólnie zaśpiewanej pieśni, w uważnym słuchaniu opowieści o bohaterach i w obecności tych, którzy chcą przekazać pamięć dalej.
Wczorajsze spotkanie w gnieźnieńskim Centrum było czymś więcej niż okolicznościową akademią. Stało się piękną lekcją historii, ale także lekcją wspólnoty. Przypomniało licznie zebranym tego wieczoru gościom, że niepodległość ma swoje korzenie w odwadze minionych pokoleń, a jej przyszłość zależy od naszej pamięci i odpowiedzialności.
Irmina Kosmala
