Teresa Tomsia to oryginalna osobowość ciekawa świata i „przepisu na wiersz” młodszego pokolenia, żyjąca kameralnie na poznańskim osiedlu, a w ogólnopolskiej czy europejskiej kulturze postać znacząca, jej wiersze są tłumaczone i czytane w wielu krajach. Myślę o autorce wierszy i szkiców literackich z serdecznością, bo każda rozmowa telefoniczna z tak wnikliwą krytyczką jest dla mnie wielką radością. W jej wierszach wybrzmiewa dążenie do harmonii i poczucia wspólnoty z drugim człowiekiem.
Adam Lizakowski, Laudacja
Jurorzy: prof. D. Kurek-Heck i J. Żurko oraz laureatka T. Tomsia © E. Toman
Każda podróż prowadzi do przemiany języka i widzenia świata, jakim się do tej pory posługiwałam w komunikacji ze światem prozą i metaforą, wpływa na moje myślenie o tym, co było, a co jest obecnie, tworzy nieznany rytm i frazę opowieści, w jaką wsłuchuję się uważnie, zanim nadchodzącą myśl wypowiem czy zapiszę. Spotkanie w nowym miejscu z nieznanymi dotąd ludźmi słowa staje się dla pisarza oczekiwaną, choć zwykle nieprzewidywalną przygodą – pobudza słuch wewnętrzny na zadawane pytania, otwiera na muzykę wypełniającą salę romantycznymi nokturnami wyciszającymi codzienny pośpiech, na odgłosy ulicy, wieczorny gwar miasta. Zmienia nas każde spotkanie z innym.
Wręczenie Nagrody Literackiej Czterech Kolumn odbyło się 19 września 2026 roku w Klubie Muzyki i Literatury we Wrocławiu, którym z energią kieruje Ryszard Sławczyński (historyk, wydawca, pisarz, podróżnik, ceniony animator kultury), a statuetkę wręczali członkowie Kapituły – literaturoznawcy i kulturoznawcy związani z Uniwersytetem Wrocławskim: prof. Dorota Kurek-Heck, Jerzy Żurko i dr Ireneusz Staroń, który wygłosił laudację, skupiając się na omówieniu jednego z tomików (W znikającym ogrodzie, 2023). Krytyk podkreślił, że moje liryki paryskie „nie tylko przypominają o niedawnej polskiej emigracji, ale i o lekturze, która jest emigracją i powracaniem. Od gwizdu kosa o świcie po późną jesień Aniołów Rilkego. Czynią lirykę ponad czasem. […] To epitafium dla paryskich przyjaciół, jubileuszowy tren dla Wielkich Nieobecnych, dla obecnych zaś zaproszenie do czynienia liryki. W założonym w 1973 roku przez ks. Józefa Sadzika Centrum Dialogu w paryskim Domu Pallotynów bywali najwięksi. Herbert, Miłosz, Herling-Grudziński, osobistości „Kultury” Giedroycia. Centrum stanowiło ważne miejsce dyskusji i oporu przeciwko komunistycznej okupacji w Polsce. Kiedy w 1980 roku odszedł przedwcześnie ks. Sadzik, jego misję przejął pallotyn Marek Wittbrot, a wokół niego pojawiło się drugie pokolenie gości Centrum. I właśnie temu pokoleniu poświęcony jest tomik W znikającym ogrodzie. Opowiada on o trwaniu”.
T. Tomsia, I. Staroń, A. Lizakowski © Ryszard Sławczyński
Nagroda Literacka Czterech Kolumn w swoim założeniu jest przyznawana poszukiwaczom i odkrywcom, czyli tym, którzy (parafrazując Blaise’a Cendrarsa) mają odwagę iść aż do końca horyzontu – za konkretne książki lub za całokształt twórczości. Nagroda została zainicjowana w 2000 roku przez historyka sztuki, lotnika, sadownika i pisarza Stanisława Pasternaka (1937-2024) jako inicjatywa elitarna i nonkonformistyczna. Cztery kolumny symbolizują stałość, trwałość, niezłomność oraz niezależność nagradzanych pisarzy, poetów i eseistów. Otrzymałam to zaszczytne wyróżnienie za całokształt twórczości, czyli za prozę dokumentalizowaną, poezję, teksty pieśni, eseje, szkice literackie, projekty kulturotwórcze. Z laudacją wystąpił także poeta Adam Lizakowski i wspomniał o losie emigranta, któremu trudno było odnaleźć się w dawnych miejscach, powiedział: „Chociaż do dziś nie spotkaliśmy się osobiście z Panią Teresą, nasza znajomość literacka trwa prawie od dekady. Gdy po powrocie z Ameryki po 35. latach wydałem tutaj tomik Jak zdobyto dziki Zachód (WBPiCAK 2017), nie znając mnie, powitała mnie pięknie w ojczyźnie recenzją w kwartalniku „Akcent”. Okazało się, że mieliśmy wspólnych znajomych w Paryżu, gdy wspomniałem o tragicznie zmarłym poecie Macieju Niemcu, z którym korespondowałem będąc jeszcze w San Francisco. Pani Teresa spotykała się z nim w Domu Pallotynów przy rue Surcouf w redakcji polonijnego miesięcznika „Nasza Rodzina”, gdzie oboje publikowali i właśnie tytułowy szkic (Niedosyt poznawania, 2018) napisała o jego poematach”.
E. Toman i T. Tomsia © R. Sławczyński
W poprzednich latach nagrodzeni zostali m.in. Andrzej Falkiewicz, Henryk Bereza, Krystyna Miłobędzka, Jacek Łukasiewicz, Piotr Matywiecki, Kazimierz Hoffman, Maciej Melecki, Joanna Mueller, Jan Polkowski, ks. Jerzy Szymik, Krzysztof Koehler, Przemysław Dakowicz, Barbara Gruszka-Zych, Krzysztof Kuczkowski. Otrzymałam wcześniej brązową „Glorię Artis” (2007), Medal im. Witolda Celichowskiego nadany przez Wojewodę Wielkopolski (2015), Statuetkę Hefajstos od redakcji „Kuźni Literackiej” (2025), jednak obecna Nagroda Literacka Czterech Kolumn wyjątkowo trafnie definiuje moją drogę artystyczną skupioną na przenikaniu się sztuk, szczególnie w roku poświęconym pamięci o malarzu Józefie Czapskim, o którego obrazie „Magie rouge” napisałam poemat Czerwona magia – Ghelderode, Czapski. Podczas uroczystej kolacji mój mąż Eugeniusz powiedział żartobliwie, że dzieląc ze mną codzienność i współpracując redakcyjnie, musiał swoje publikacje (prozę lotniczą, reportaże i wiersze) wydawać pod nazwiskiem rodowym matki jako Eugeniusz Toman, np. książki Podniebni żołnierze (2015), Boski order (2020), Orle miasto (2026), bo już zajęłam w literaturze nasze nazwisko – i tak pozostało. Wracaliśmy z Wrocławia następnego dnia późnym popołudniem w niedzielę przepełnioną ciepłym światłem kończącego się lata i gwarem turystów zmierzających ku Katedrze, zabierając z sobą refleksje o różnie pojmowanej „artystyczności”, jakie toczyły się podczas rozmowy z pisarzami i artystami przybyłymi na spotkanie w Klubie, obdarowani nowymi wydaniami KMiL, m.in. dolnośląskim pismem „Format Literacki” o ekfrazie. Dociekliwie zadawał pytania filmoznawca prof. Uniwersytetu Wrocławskiego Sławomir Bobowski, który – jak się okazało – pielęgnuje w sobie metaforyczne spojrzenie na świat, wrażliwość na głosy świadków zdarzeń i pamięć o tych, którzy odeszli, niezgodę na to, co zakłóca poznawanie i dialog z drugim człowiekiem.
Spotkanie w Klubie Muzyki i Literatury, 19 IX 2026 © E. Toman
Nasze pierwsze spotkanie wrocławskie okazać się więc może zaczynem dalszych rozmów o sztuce słowa i obrazu, powstają bowiem nowe wiersze i książki, gdy ochraniamy to, co w nas czułe i godne zapamiętania: „W szacunku dla cudzego słowa, w pochyleniu nad cytatem / innego spojrzenia, w pokorze wobec wizji zbiorowej wystawy / obrazów z całego życia, jakich nie udało się ocalić z wojennej / pożogi – otulony wspomnieniami jak pledem, opierając się / plecami o ścianę pracowni w Maisons-Laffiitte pod półką / z książkami, gromadził w sobie i ochraniał doświadczenia” (Krocząc w cieniu rzeczy – portrety Czapskiego). Nieśmy zatem wieść o serdecznym klubowym dialogu, o pogodnej gościnności, o trwaniu, o tym, co kruche, a warte ocalenia. https://youtube.com/live/dWMGP7ByoRc?feature=share
----------------------------------------------------------------------
Teresa Tomsia – poetka, eseistka, animatorka kultury. Urodziła się 20 grudnia 1951 roku w Wołowie na Dolnym Śląsku w ziemiańskiej rodzinie kresowej wygnanej z majątku na ziemi tarnopolskiej, wychowała się w pomorskim miasteczku (Świdwin przypomniany, 2018). Ukończyła polonistykę (UAM) i studium reżyserii, pracowała z młodzieżą twórczo uzdolnioną realizując w Wielkopolsce projekty kulturotwórcze (Klub Piosenki Literackiej „Szary Orfeusz”; Ogólnopolski Konkurs Poetycki i Eseistyczny „Bliżej Nieskończonego” i in.). Jej wiersze tłumaczone były na j. niemiecki, francuski, angielski, m.in.: Schöner – Piękniejsze – C’est plus beau (2000), znajdują się w antologiach i wydaniach zbiorowych, m.in.: wieczór/vespera. poezja/antologia „toposu” (2020); 150 Poems from Poland (2025). Wydała tomiki wierszy, m.in. Skażona biel (2004), Gdyby to było proste (2015), cykl liryków paryskich W znikającym ogrodzie (2023), który został finalistą Nagrody ORFEUSZA, poematy dialogowe i ekfrazy Chłodne strugi (2025), W jasności otwartego zdania (2026). Ukazały się zbiory jej szkiców literackich Rzeczywiste i wyobrażone (2013), Niedosyt poznawania (2018). Publikowała na łamach „Tygla Kultury”, „Toposu”, „Zeszytów Literackich”, paryskiej „Kultury”, „Frazy”, „Twórczości”, w pismach internetowych „Recogito”, „Księga Przyjaciół”, „Kuźnia Literacka”. Kilkakrotnie uczestniczyła w Dialogu Dwóch Kultur w Krzemieńcu i Warszawie, m.in. prezentowała autorski projekt almanachu w wersji polsko-ukraińskiej Czas pojąć ten świat – czas ukoić ból (2024) w tłumaczeniu Oleny Stepaniuk. Jej portrety narysowali Tadeusz Badowski, Paweł Jocz i Franciszek Starowieyski, pozowała do ostatniej rzeźby Michała Milbergera Figurka.