Warosia, miasto-widmo, Cypr 2026
Tego lata wybór padł na wyspę leżącą na styku Europy i Azji, zanurzoną w błękicie Morza Śródziemnego. Już po wyjściu z samolotu na lotnisku w Pafos uderzyła mnie ściana gorącego powietrza niosącego zapach rozgrzanej ziemi, soli i ziół. W drodze do hotelu obserwowałam krajobraz pełen palm, gajów oliwnych i wapiennych skał. Od razu rzuciła się wszystkim turystom w oczy pozostałość po brytyjskim panowaniu, które przez blisko sto lat odciskało swoje piętno na życiu mieszkańców – autobus poruszał się bowiem lewą stroną jezdni. Niby drobny szczegół, a jednak przypomina, jak silnie obyczaje uzurpatora potrafią wrosnąć w cudzą przestrzeń.
Cypr jest wyspą niezwykłą. Według greckiego mitu z morskiej piany narodziła się tutaj Afrodyta, bogini miłości i piękna. Współczesny Cypr nosi jednak na sobie bliznę, która od ponad pół wieku nie chce się zagoić. Od 1974 roku pozostaje podzielony na dwie części. Południe tworzy uznawana na arenie międzynarodowej Republika Cypryjska, zamieszkana głównie przez Greków cypryjskich. Północ znajduje się pod kontrolą Turków cypryjskich i funkcjonuje jako Turecka Republika Cypru Północnego, uznawana jedynie przez Turcję. Granica przecina miasta, wspomnienia i ludzkie życiorysy. W wielu rodzinach pozostaje raną przekazywaną z pokolenia na pokolenie.
Na co dzień jednak łatwo o tym zapomnieć. Wypoczywający na południu turyści chłoną błękit morza, zachwycają się antycznymi zabytkami, spacerują promenadami i kosztują cypryjskiego wina. Słońce skutecznie zagłusza historię. Dopiero jedna z wycieczek sprawia, że ten idylliczny obraz zaczyna pękać.
Warosia.
Samo brzmienie tej nazwy jest spokojne, niemal melodyjne. Tymczasem kryje ona jedną z największych tragedii współczesnej Europy. Jeszcze przed 1974 rokiem była symbolem luksusu i nowoczesności. Nazywano ją „Copacabaną Morza Śródziemnego”. Tysiące turystów przyjeżdżały tu z całego świata. Wzdłuż złotych plaż wyrastały eleganckie hotele, apartamentowce, kina, teatry, restauracje i sklepy. To właśnie tutaj biło turystyczne serce Cypru. Od taksówkarza dowiaduję się, że Warosia generowała ponad połowę dochodów wyspy z turystyki. Miasto rozwijało się z rozmachem, jakby nic nie mogło zatrzymać jego pomyślnej przyszłości.
Wszystko zmienił sierpień 1974 roku. Po tureckiej interwencji wojskowej mieszkańcy uciekali w pośpiechu, przekonani, że wrócą za kilka dni. Na stołach pozostawili niedopite filiżanki z kawą. W szafach ubrania. W hotelowych recepcjach księgi meldunkowe. W piaskownicach dziecięce zabawki. W drzwiach swoich domów - klucze. Nie wrócili już nigdy.
Przez niemal pół wieku Warosia pozostawała zamknięta za wojskowymi ogrodzeniami. Czas zatrzymał się tam w jednej chwili, ale natura nie uznała zawieszenia broni. Drzewa zaczęły wyrastać z balkonów, korzenie rozsadzały asfalt, ptaki budowały gniazda w luksusowych hotelach, a wiatr stał się jedynym mieszkańcem ulic. Tam, gdzie niegdyś rozbrzmiewała muzyka i śmiech, słychać było jedynie szum morza i skrzypienie wybitych okien.
Kiedy po 2020 roku część Warosii została ponownie otwarta, świat zobaczył nie kolejną atrakcję turystyczną, lecz pomnik ludzkiego dramatu.
Przemierzając jej ulice, miałam wrażenie, że znajduję się w miejscu, które w szczególny sposób obnaża złudność jednej z najgłośniejszych filozoficznych diagnoz końca XX wieku. Francis Fukuyama, obserwując upadek komunizmu, wierzył, że liberalna demokracja stanie się ostatecznym etapem rozwoju ludzkości, a wielkie konflikty ideologiczne ustąpią miejsca epoce dialogu i pokoju. Historia miała dobiec kresu nie dlatego, że przestaną następować wydarzenia, lecz dlatego, że człowiek odnajdzie najlepszy z możliwych porządków politycznych. Warosia odpowiada na tę nadzieję przejmującym milczeniem. Tutaj historia się nie zakończyła, a została gwałtownie przerwana. Zatrzymała się dokładnie w chwili, gdy ludzie zaczęli uciekać przed wojną, pozostawiając swoje domy, wspomnienia i całe dotychczasowe życie. Ruiny pokazują, że dzieje nie zmierzają nieuchronnie ku postępowi. Potrafią zawracać, rozpadać się i pozostawiać człowieka w przestrzeni, gdzie czas przestaje płynąć, a pamięć staje się jedynym mieszkańcem miasta.
Zniszczone hotele patrzą dziś pustymi oknami na morze. Zardzewiałe balkony przypominają szkielety dawnych marzeń. Na elewacjach wciąż można odczytać nazwy luksusowych obiektów, które kiedyś gościły największe gwiazdy światowego kina. Dziś pozostały jedynie ich ponure ruiny.
Najbardziej uderza jednak cisza. Nie przynosi spokoju ani ukojenia. Jest ciężka, gęsta, niemal materialna. Ma w sobie coś z niedokończonej modlitwy. Wsłuchując się w nią, zaczynam rozumieć, że wojna nie kończy się wraz z podpisaniem rozejmu. Demaskuje ją cisza pustych mieszkań, opuszczonych ulic, fotografii pozostawionych na ścianach. Wojna nadal trwa i trawi wspomnienia tych, którzy nigdy nie odzyskali swoich domów.
Warosia uzmysławia mi również, jak cienka granica oddziela dobrobyt od katastrofy. Jak szybko świat budowany przez dziesięciolecia może zamienić się w muzeum utraconego życia.
Patrzę na ten materialny dowód ludzkiej pychy i przemocy z szeroko otwartymi oczami. Mam szczęście, bo turyści mogą wejść do tego miasta-widma dopiero od kilku lat.
Mam szczęście?
W jednej chwili dopadają mnie wszystkie możliwe uczucia. Współczucie dla wypędzonych. Bezgraniczny smutek wobec utraty domu – miejsca, które jest przecież czymś więcej niż adresem. Jest pamięcią, zakorzenieniem, przedłużeniem własnej tożsamości. Zaczynam rozumieć, że człowieka można wygnać nie tylko z miasta. Czasem wystarczy odebrać mu prawo do własnej opowieści, pozwolić, by ktoś obcy nazwał jego świat cudzym językiem i obcymi znaczeniami. Wtedy także pozostaje ruina – niewidoczna dla przechodniów, lecz boleśnie odczuwalna przez tego, kto jeszcze pamięta pierwotny kształt tego, co z pietyzmem i siłą własnej wyobraźni zbudował.
Dopada mnie również przygnębienie wynikające ze świadomości, że wobec nagłej przemocy człowiek często okazuje się bezsilny. Ucieka niczym spłoszone zwierzę. Szuka schronienia nie dlatego, że brak mu odwagi, lecz dlatego, że instynkt ocalenia bywa silniejszy od potrzeby walki. Są przecież bitwy, których nie wygrywa się argumentem, ponieważ ich celem nigdy nie było zrozumienie.
Barbarzyństwo zawsze rodzi się z pogardy. Barbarzyńca nie musi znać języka tego, którego świat podbija. Nie potrzebuje rozumieć jego historii ani kultury. Wystarczy, że odmówi mu prawa do własnego znaczenia. Niszczy więc słowa, następnie pamięć, a dopiero na końcu mury. Każda wojna zaczyna się przecież nie od pierwszego wystrzału, lecz od chwili, gdy człowiek przestaje wsłuchiwać się w drugiego i uznaje, że nie warto go już rozumieć. Tam, gdzie znika pragnienie zrozumienia, rodzi się przemoc wymierzona w ciało, ale zarazem i w godność, dobre imię i sens tego, co drugi próbował ocalić.
Wracając na południe Cypru, ponownie mijam zatłoczone plaże, pełne restauracje i rozświetlone promenady. Turyści robią zdjęcia zachodzącemu słońcu, dzieci budują zamki z piasku, muzyka smuży się nad wodą. Wszystko wygląda tak samo jak dzień wcześniej.
Tylko ja wracam nieco inna.
Dręczą mnie pytania, których wcześniej nie odważyłabym się postawić. Co zrobiłabym, gdyby pewnego dnia ktoś wtargnął do mojego świata? Czy potrafiłabym porzucić wszystko, co budowałam przez całe życie? Czy uciekłabym, aby ocalić siebie i najbliższych? A może zostałabym, wierząc, że istnieją wartości ważniejsze od biologicznego przetrwania? Nie znam odpowiedzi. Wiem jednak, że człowiek poznaje siebie dopiero wtedy, gdy historia wystawia go na próbę. Dopóki żyjemy w pokoju, nasze przekonania są jedynie hipotezami. Dopiero cierpienie sprawdza ich prawdziwość.
Nie jestem Greczynką, a Polką. Może to, co przetacza od wieków czas w moim rodowodzie ma również znaczenie? Może mam jednak w sobie gen odwagi zastanawiam się, otwierając książkę Wiesława Adamczyka, którą niemal odruchowo spakowałam do walizki. Przypadek? Coraz mniej wierzę w przypadki. Za to coraz bardziej skłaniam się ku przekonaniu, że życie posiada własną teleologię. Prowadzi bowiem człowieka tam, gdzie powinien usłyszeć pytania, przed którymi dotąd uciekał.