
Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, 15.11.2026. Pierwszy z prawej Dawid Jung
Wszystkiego, co wiem, nauczyłem się od czarownic.
Paracelsus
Moje pierwsze spotkanie z gorzuchowskimi „czarownicami” miało miejsce w 2015 roku, kiedy w Gnieźnie wyemitowany został fim Kuś – historia zielarek z Gorzuchowa w reżyserii Tomasza Góralczyka i Radosława Biskupskiego, do którego scenariusz napisał Krzysztof Zaleszewski. Film ten odczytuję jako niezwykłą próbę przywrócenia pamięci o kobietach, których losy naznaczyły lokalną historię ciemnym piętnem.
Dokument przybliża dramatyczne losy dziesięciu kobiet, „zielarek”, które decyzją sądu kiszkowskiego (miejscowość położona blisko Gniezna) 30 września 1761 r. skazane zostały na śmierć za czary. Niewiasty gorzuchowskie spalono na stosie w miejscu zwanym „Kuś”, znajdującym się przy rozwidleniu dróg prowadzących do Gorzuchowa, Wilkowyi i Łagiewnik Kościelnych.
Samo słowo „Kuś” jest znamienne. Jego etymologia wiąże się najprawdopodobniej z kuszeniem, pokusą. W staropolszczyźnie oznaczało diabła lub osobę skłonną do nęcenia, przywabiania, zwodzenia. Nie bez znaczenia pozostaje również miejsce egzekucji. Według miejscowych legend stos, który wzniesiono do spalenia tychże „czarownic” postawiono na rozstaju dróg, aby żadne pobliskie miasto nie było obarczone winą za ten wyrok.
W niniejszym filmie wśród osób zaproszonych do przybliżenia historii zielarek byli gorzuchowscy mieszkańcy, proboszcz Kłecka, historyk, antropolog kultury oraz muzealnik i badacz kultury Dawid Jung. Już wówczas autor Glosów zwracał uwagę na szczególną wartość dziewiętnastowiecznego przekazu, który pozwolił odtworzyć okoliczności tej zbrodni. Za jedno z najbardziej wiarygodnych źródeł uznał on pracę księdza Dydyńskiego, wydaną w 1853 roku w gnieźnieńskiej drukarni Langego. Autor określił opisywane wydarzenia wymownym mianem „smutnego wypadku”.
Okrutny ten wyrok sądu kiszkowskiego wykonanym został na obwinionych niewiastach mimo prośbę i groźbę kłeckiego X. Kommendarza, który, jak niesie podanie, konno dopadł był do Gorzuchowa, aby szaleńców przywieść do upamiętania, na granicy między Gorzuchowem a Wilkowyją. Tamże przed niedawnym jeszcze czasem poznać było można ślady tego zgliszcza, na którém tyle ofiar niewinnych straszną poniosło mękę. Dziedzice wsi Gorzuchowa, bracia Szeliscy, Bartłomiéj, Jan i Tomasz, którzy powód dali do tego okrucieństwa, udali się byli, jak tradycya miejscowa głosi, nasamprzód do sądu grodzkiego w Gnieźnie ze skargą, a gdy tenże nie przyjął takowéj, zanieśli ją do Pobiedzisk; gdy atoli i tu ich oddalono, wytoczyli swe oskarżenie przed sąd w Kiszkowie, który mając prawo miecza, przyjął sprawę i zjechał zaraz na miejsce do Gorzuchowa. Wysłuchawszy tamże świadków podanych przez Szeliskich przeciw onym mniemanym czarownicom, i zmusiwszy następnie te nieszczęśliwe niewiasty przez trzykrotne tortury do zeznania, że są w związku z diabłem i chodzą na Łysą górę w brzezinie wilkowyjskiej będącą, wydał powyżéj umieszczony wyrok na śmierć przez spalenie na stosie.
Co jednak naprawdę wydarzyło się w Gorzuchowie? Dlaczego niewinne kobiety musiały spłonąć na stosie? Jakie prawdziwe motywacje kierowały hrabim?
Według przekazów, zapewne podczas jednego z czerwcowych popołudni 1761 roku, dziesięć gorzuchowskich kobiet, w tym dwie dziewczynki w wieku około trzynastu lat, zbierało na przyleśnej polanie zioła i chrust na opał. W tym samym czasie przez tę okolicę przejeżdżał hrabia, jeden z przedstawicieli rodu Szeliskich, którego koń spłoszył się na widok wychodzących na drogę kobiet, odzianych w chusty. Rumak stanął dęba, a jeździec niefortunnie upadł, łamiąc przy tym nogę. W osiemnastym wieku taki nieszczęśliwy wypadek mógł mieć poważne, a nawet tragiczne konsekwencje zdrowotne, dlatego dla hrabiego Szeliskiego stał się on pretekstem do oskarżenia kobiet o zamach na jego życie w postaci rzucenia nań uroku. Co znamienne, żaden sąd, do którego zwrócił się o „sprawiedliwość” poszkodowany nie wziął pod uwagę naturalnego wyjaśnienia zdarzenia. Przyczyn niefortunnego upadku doszukiwano się – zgodnie z sugestią hrabiego – w czarach, klątwach i konszachtach z diabłem.
Do tej tragicznej i poruszającej historii powróciliśmy 15 listopada 2026 roku w Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, gdzie mogliśmy wysłuchać ponadgodzinnego wykładu Dawida Junga na ten temat. Licznie zgromadzona publiczność miała okazję tego popołudnia poznać zarówno okoliczności procesu, jak i odkryć wraz z Dawidem Jungiem kolejne warstwy historycznego i lokalnego przekazu.
Z zacytowanej przez Junga relacji Knoopa wynika, że determinacja oskarżycieli w doprowadzeniu kobiet przed sąd i skazania ich na śmieć była ogromna. Pierwsze przesłuchania połączone z wyszukanymi torturami starej kobiety Doroty odbyły się jeszcze w Gorzuchowie. Rozciągana na specjalnie do tego skonstruowanej drabince przyznała się do czarów i wskazała dziewięć kolejnych kobiet, które również przyznały się do winy po torturach. Knoop, podobnie jak wcześniejszy przekaz, oprócz sądów w Gnieźnie i Pobiedziskach, które odmówiły przyjęcia sprawy, wskazuje również sąd w Kłecku, który jednak nie mógł karać śmiercią (w rzeczywistości do końca I Rzeczypospolitej kat kłecki karał śmiercią rzezimieszków na granicy Kłecka i Czech). Sprawa trafiła więc do sądu kiszkowskiego, lecz tam oskarżone nie przyznały się do winy. Nastąpiło to dopiero po ponownych torturach wykonanych przez ów sąd. Trudno, rzecz jasna, w takich okolicznościach mówić o dobrowolnych przyznaniach. Stanowiły one raczej dowód dramatycznego świadectwa skuteczności przemocy, która potrafiła na oskarżonych wymusić potwierdzenie nawet najbardziej absurdalnego oskarżenia.
Podczas wykładu Dawida Junga mogliśmy nie tylko poznać odpowiedź na zadane wyżej pytanie o motywacje poszkodowanego, ale również zaznajomieni zostaliśmy z recepturami zielarskimi Marcina z Kłecka, sporządzonymi przed czterystu laty.
Na koniec prelegent uraczył nas ludową melodią z wielkopolskiego regionu, skomponowaną do słów Maurycego Kiełkowskiego z 1723 roku w opracowaniu muzycznym Dawida Junga, natomiast zielarki z Gorzuchowa uraczyły nas swoimi specjałami. Po wykładzie odbyło się kuratorskie oprowadzenie po wystawie czasowej.
Spotkanie, którego pomysłodawczynią jest kustosz wystawy „Córki czasu” Agnieszka Ziebarth, zostało wpisane w cykl spotkań pt.: „Córki czasu. Słowianki, Wielkopolanki, Europejki”.
A już 13 grudnia będzie można posłuchać wykładu prof. Leszka Wetesko (UAM) pt.: Świętosława, Rycheza i Gertruda. Opowieść o średniowiecznych kobietach z rodów panujących, ich pozycji, ambicjach i rzeczywistym wpływie na decyzje polityczne.
Irmina Kosmala







